سپهر نیلگون

این انگاره كه در رویارویی با اجماع و اتفاق نظر علمی رایج سر برافراشته، رقیب جدی و سرسختی تحت عنوان فرضیه برخورد غول‌آسا را به چالش فرامی‌خواند كه مدعی است ماه از خرده بقایای آتشینی شكل گرفته كه محصول تصادم عظیم شیئی در اندازه سیاره مریخ با سیاره زمین در حدود 4.5 میلیارد سال قبل بوده است.

در واقع قمر زمین به جای آن‌كه زاده زمین باشد، ممكن است از سوی سیاره ما به فرزندخواندگی پذیرفته شده باشد.

نظریه خاستگاه بیگانه ماه یا همان فرضیه تسخیر و به غنیمت گرفته شدن این قمر از سوی زمین در حالی بار دیگر و طی همایش سالانه زمین‌شناسی آمریكا مطرح می‌شود كه به اعتقاد عموم دانشمندان، این فرضیه جنجالی نمی‌تواند برای ویژگی‌های خاص و نادر این قمر كه تاكنون برای بشر محقق شده، توضیحی داشته باشد؛ اما چند دهه می‌شود كه دانشمندانی از جمله رابرت مالكیت از دانشگاه دنیسون بر سر پذیرش دیدگاه ثانویه و جایگزینی از تاریخچه قمر زمین بحث و جدل می‌كنند.

در این میان هرچند برخی صاحب‌نظران در زمینه تعریف خاستگاه زمین و قمر آن، فرضیه حاضر را صرفا انگاره‌ای جنجالی و چالش‌برانگیز می‌خوانند و حتی عده‌ای از جمله اصحاب كلیسا روایت رابرت مالكیت از وقایع قدیم زمین و ماه را چیزی معادل كفرگویی می‌پندارند اما دانشمندان نیز اخیرا به شواهد كانی‌های معدنی 4 میلیارد ساله‌ای در استرالیا دست یافته‌اند كه حكایت از این دارد سیاره ما بسیار سردتر از آن بوده كه دگرگونی عظیم و ناگهانی در ردیف برخورد تشكیل‌دهنده ماه در دوران متقدم‌تر تاریخچه حیات خود را از سر گذرانده باشد.

به اعتقاد مالكیت و محققان هم‌عقیده با وی، هر چیزی در مدل برخورد غول‌آسا، توجه‌برانگیز است و درواقع با آنچه در شواهد و سوابق زمین‌شناختی مشاهده می‌كنیم، مطابقت و همخوانی ندارد. طبق شواهد آشكار زمین‌شناختی، زمین در آن زمان سرد بوده و از شرایط مناسب برای تشكیل اقیانوس‌هایی از آب بر سطح خود، برخوردار بوده است.

مالكیت كه نظریه‌اش را در همایش سالانه انجمن زمین‌شناسی آمریكا در پورتلند اورگان ارائه كرده است، با ارجاع به مطالعات مدل‌سازی رایانه‌ای خود كه سابقه شروع آن به دهه 1980 برمی‌گردد بخوبی نشان می‌دهد برای كشش گرانشی زمین این امكان وجود داشته است كه ماه را به عنوان قمر خود گرفتار كند.

براساس نتایج به دست آمده، در ابتدای امر، محور تاب‌خور مدارات ماه بسیار بیضوی و نزدیك به زمین بوده است و پس از آن در حدود 8 مرتبه در سال دورتر شده‌اند.

كشش گرانشی از هر بار گذر چیزی حدود 18 تا 20 كیلومتر سیاره را تا نزدیك استوا كشیده و بسط داده است كه در نتیجه پوسته داغ را مثل فرآیند كره‌گیری دائما و شدیدا تكان داده و به هم زده است. در این میان سنگ‌های نزدیك‌تر به قطبین، نظیر نمونه‌هایی كه اكنون در استرالیا پیدا شده، از وقایعی است كه در زمین در جریان بوده و در امان مانده‌اند.

از طرفی لایه‌های فوقانی و تازه‌تر نیز از سایش و اصطكاك گرانشی به صورت گداخته و نرم درآمده‌اند و این ماجرا تا زمانی كه مدار این قمر در حدود 3 میلیارد سال قبل تثبیت شود، ادامه یافته است.

براساس اجماع و اتفاق نظر علمی كه به شكل سنتی تاكنون مطرح بوده است، دانشمندان چگالی پایین ماه و فقدان عنصر آهن را به عنوان دلایل منشاء گرفتن ماه از زمین ذكر می‌كنند. در این میان وقوع رویداد برخورد غول‌آسا به شكلی عمل كرده كه نظیر فرآیند سرباره‌گیری و كف‌گیری هرچه مواد سبك وزن مربوط به لایه‌های فوقانی و جدیدتر زمین را جمع كرده و به سوی مدار پرتاب كرده است.

این در حالی است كه برخی محققان از جمله جك لیژور از ناسا، درستی انگاره مالكیت را غیرمحتمل می‌دانند و معتقدند مكانیسم به غنیمت گرفتن ماه از سوی زمین بسیاربسیار دشوار است و این فرآیند به داشتن سرعت صحیح و پارامترهای بسیار مخصوصی است تا همه چیز دقیقا درست از كار درآید.

به باور این محققان، واقعیت امر این است كه سرد بودن زمین در 4 میلیارد سال قبل به معنای آن نیست كه ماه به تسخیر و اسارت زمین درآمده است و صدالبته استدلال آنها در توجیه این فرض از این قرار است كه گرما و حرارت حاصل از این برخورد با سرعت زیادی پراكنده و از هم پاشیده شده است و نباید از نظر دور داشت كه چنین فرآیندی 100 میلیون سال زمان نبرده و مسلما 500 میلیون سال نیز طول نكشیده است و از قرار معلوم این برخورد، نقشی تاثیرگذار در زمین 4 میلیارد سال قبل نداشته است.

با این اوصاف، مخالفان فرضیه فرزندخواندگی قمر زمین و خاستگاه بیگانه آن پذیرفته‌اند كه نظریه رایج برخورد غول‌آسای مربوط به تشكیل ماه ممكن است هنوز جای تجدیدنظر و حتی جایگزینی داشته باشد؛ اما احتمالا مدل به تسخیر درآمدن ماه رابرت مالكیت گزینه اول آن نخواهد بود.

مترجم: مهریار میرنیا
منبع: دیسكاوری